انسان‌شناسي دينی 78

نماز جمعه این هفته وین به تاریخ 20 آپريل 2018 میلادی برابر با 3 شعبان 1439 قمری به امامت حجت الاسلام والمسلمین دکتر محسن زاده، در مرکز اسلامی وین برگزار گردید. خطیب جمعه وین ضمن دعوت از نمازگزاران به تقوی و پرهیزکاری، مطالب خود را در باب انسان شناسی دینی به صورت زیر ادامه دادند:

 فطرت در آئینه قرآن و روایات

از ديدگاه دین، انسان موجودى دو بعدى است و دارای بُعد مُلکی و ملکوتی است. از سوی دیگر اختیار او امکان رشد و ترقی و صعود معنوی او را در مراتب کمال و انسانیت تا بالاترین مراحل قرب الی الله فراهم ساخته است تا بدانجا که :

يَاأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (27) ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً (28) فَادْخُلِي فِي عِبَادِي (29) وَادْخُلِي جَنَّتِي

اما از آنجا که امکان سقوط در حضیض ذلت را به گواه «{ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [العصر: 2]» دارد، می تواند تا بدانجا سقوط کند که حتی از انسانیت خارج شود و به پایین تر از حیوان هم مبدل شود:

{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ } [الأعراف: 179]

عوامل رشد و کمال معنوی انسان و ارتقاء درجه او در کمال و قرب محل بحث ما نیست و نیازمند بحث طولانی عالمانه ایست که در جای خود بدان پرداخته شده است. اکنون به دنبال این بحث هستیم که دین نسبت به سرشت انسانی در بعد رشد یا سقوط او چه اعتقادی دارد.

از میان دو جنبه مختلف ممکن برای انسان ها، جنبه مُلکی نياز به آموزش ندارد؛ چون بالفعل موجود است، او توانايى خوردن و آشاميدن و تولید مثل و … را از خود داراست؛ امّا جنبه ملکوتی یا روحانی او نياز به آموزش و تربيت دارد؛ چرا كه موجوديّتى بالقوّه دارد و بايد با تعليم و تربيت به شكوفايى و منصه ظهور برسد: « {وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ} [البلد: 10]»؛ و دو راه[خير و شر] را به او نشان داديم».

پیشتر گفته ایم که آیه فطرت در قرآن کریم صریحترین آیه ایست که به تایید وجود فطرت در انسان می پردازد:

{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} [الروم: 30]

مطابق این آیه شریفه انسان در بُعد مثبت طبيعت خود گرايش به خدا دارد؛ انسان‏ها چه به اين امر اقرار بكنند يا اقرار نكنند، اين نياز و این گرایش در درون ذات آن‏ها نهفته است. در آیاتی دیگر از قرآن کریم، انسان ها دوستدار خداوند دانسته شده اند:

{وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } [البقرة: 165]

انسان در نگاه اسلام، به کنه وجود خود آگاه است و خوب و بد خویش را می داند چه آنکه او علم حضوری به احوالات دل خود و مکنونات قلبی اش و اعمال صادره از جوارح و اعضایش دارد:

{ بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (14) وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ } [القيامة: 14، 15]

«بلكه انسان بر نفس خويش آگاه است، هر چند كه عذر تراشى كند.»

این بصیرت به خود دو دلیل دارد که عبارتند از:

1- انسان در سرشت خلقت خویش، دارای قدرت تشخیص خوب و بد است:

{ وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا (7) فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا } [الشمس: 7، 8]

خداوندی که نفس انسان را آفریده است، خوب و بد را به او «الهام» فرموده است.

از این روی، او به طبیعت خلقتش و با نیروی عقلش ـ که پیامبر باطنی است ـ خوب و بد را تشخیص می دهد یعنی عقل انسان به صورت مستقل و بدون کمک شارع، حسن و قبح (خوبی و بدی) افعال را درک می‌کند، مانند: درک خوبی عدالت و بدی ظلم؛ که دانشمندان علوم اسلامی از این امر با «اصل حسن و قبح عقلی» یاد می کنند.

آیه زیر نیز تشخیص خوب و بد توسط انسان ها را تایید می کند و بر گرایش انسان به خوبی ها تاکید دارد:

{الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ} [الزمر: 18]

2- انسان دارای «نفس لوامه» یا همان وجدان است که قاضی باطنی است و چون حسن و قبح را می تواند تشخیص دهد، برای قضاوت ، نیازمند آموزش و تربیت نیست. بلکه از همان اوان کودکی دروغ و دزدی و حق کشی را بد می شمارد و نسبت به نیکی به دیگران خاطرش منبسط می گردد. نفس لوامه انسانی دادگری امین و بی غل و غش است و صاحب خود را بلافاصله پس از ارتکاب گناه شماتت می کند و با سرزنش کردنش او را متوجه زشتی عملش می سازد بلکه آن را ترک کند. پس تشخیص بایدها و نبایدها از یک سوی، و امر به بایدها یعنی ارزش ها، و نهی از نبایدها یعنی ضد ارزشها، امری باطنی است که عقل عملی بشر متکفل آن است.

{وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ} [القيامة: 2]

«قسم به روز قيامت و قسم به نفس ملامتگر».

در برخی روایات، شناخت پیامبر و امام نیز از مصادیق فطرت شمرده شده است بدین معنی که انسان ها با دیدن محتوای پیغام آوران آسمانی آن را مطابق طبیعت خود می یابند و

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا ع عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع فِي قَوْلِهِ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها قَالَ هُوَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيُّ اللَّهِ إِلَى هَاهُنَا التَّوْحِيد

در روایتی دیگر هنگام که پیامبر اسلام ص با یهودیان گفتگو می کند، پس از ذکر براهین دال بر حقانیت اعتقادات اسلام، آنان از پیامبر اسلام ص فرصت می خواهند تا در این موضوع تامل کنند. حضرت به آنان می فرماید با انصاف و وجدان به این امر بنگرید تا به صواب و حقیقیت رهنمون شوید:

وَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَجِّلْنَا نَتَفَكَّرُ فِيمَا قُلْتَهُ لَنَا. فَقَالَ: انْظُرُوا فِيهِ- بِقُلُوبٍ مُعْتَقِدَةٍ لِلْإِنْصَافِ، يَهْدِكُمُ اللَّه‏. (التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، ص: 532)

در روایتی دیگر می خوانیم که هر کودکی که متولد می شود، دارای فطرت خداشناسی است و بر طریق هدایت است؛ اما در اثر تربیت نادرست، از مسیر خارج می شود: وَ قَالَ ص: كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَ إِنَّمَا أَبَوَاهُ‏ يُهَوِّدَانِهِ وَ يُنَصِّرَانِهِ وَ يُمَجِّسَانِه‏ (عدة الداعي و نجاح الساعي، ص: 333)

نماز جمعهنماز جمعهنماز جمعهنماز جمعه
پخش
دریافت فایل
انسان‌شناسي دينی 78 نماز جمعه
حجت الاسلام و المسلمين جناب آقای محسن زاده
حجت الاسلام و المسلمين جناب آقای محسن زاده

بایگانی‌سالانه

جمعه ۳۱ فروردین ۱۳۹۷