انسان شناسی دينی 97

نماز جمعه اين هفته، 6 ربيع ثاني  برابر با 23 آذر و 14 دسامبر، به امامت حجة الاسلام و المسلمين دکتر محمد علی محسن زاده در مرکز اسلامی امام علی عليه السلام وين برگزار شد.

موضوع خطبه های نماز جمعه این هفته وین، اختیار در هویت دینی انسان و اقوال مذاهب اسلامی در خصوص مساله جبر و اختیار بود.

در میان مذاهب اسلامى چند مسلک فکرى در مواجهه با اختیار انسان وجود دارد:

1. جبر محض

پیروان جهم بن صفوان و گروهى از اَزارقه براى دفاع از عمومیت اراده و قضا و قَدَر الهى و نیز توحید در خالقیت، هرگونه فاعلیت و تأثیر را از انسان نفى و همه افعال او را مخلوق خداوند مى دانستند. اینان، نسبت افعال را به انسان مجازى مى شمردند و بر آن بودند که خداوند این افعال را آفریده است. این نظریه، چند اشکال مهم دارد:

اولاً از نظر لغوى، کاربرد اسم فاعل هر فعلى براى کسى که آن فعل از او سر مى زند، صحیح است، بنابراین اگر فاعل افعالى چون ظلم، کذب، کفر و… خداوند باشد، باید بتوان او را ظالم، کاذب، کافر و… خواند، در حالى که طبق اجماع مسلمانان نمى توان خداوند را با این صفات قبیح وصف کرد.

ثانیا با حکمت ارسال پیامبران و نزول کتاب هاى آسمانى سازگار نیست و به معناى جواز ظلم از سوى خداوند و برهم خوردن نظام تکلیف و ثواب و جزاست.

2. کسب اشعرى و ماتریدی

ابوالحسن اشعرى براى توجیه اختیار انسان، جمع آن با خالقیت خداوند و رهایى از پیامدهاى نادرست اندیشه جبر محض، نظریه کسب را برگزید. کسب عبارت است از مقارنت وجود فعل با قدرت و اراده انسان، بدون آنکه قدرت و اراده او در تحقق آن تأثیرى داشته باشد. انسان تحت تأثیر قدرت و اراده خداوند فعلى را انجام مى دهد و او همزمان با خلق فعل در وجود انسان، قدرت و اراده انجام فعل را در وى مى آفریند و انسان فقط کاسب این فعل الهى و محل ظهور این خلق خداوند است. این نظریه با نقد مخالفان پژوهشگران حتی خود اشاعره روبه رو شده است

3. تفویض

معتزلیان معتقدند خداوند، بندگان را آفریده و به آنان قدرت و اختیار داده و همه امور را به آنان تفویض کرده است و در این میان،  خداوند هیچ گونه اراده و قدرتى در برابر اعمال انسان ندارد. نظریه تفویض نیز با مشکلاتى روبه روست؛ از سویى، همه افراد بشر را خالق مستقل افعال خود مى داند که این با توحید افعالى ناسازگار است. از سوى دیگر، مستلزم این است که آنچه خدا نمى خواهد، در عالم محقق شود و آنچه مى خواهد محقق نشود و مراد ابلیس بیشتر از مراد خدا تحقق یابد.

4. امر بین امرین

بنابر تعالیم امامان معصوم علیهم السلام، اندیشه صحیح در این زمینه، بطلان جبر مطلق و تفویض مطلق است. این نظریه که مقبول دانشمندان شیعى است، با دو تبیین فلسفى و عرفانى همراه شده است. در میان اهل سنت نیز مکتب ماتریدى، در این مسئله با مکتب اهل بیت هماهنگ است و محققان ماتریدى نظریه امر بین امرین را پذیرفته اند. در اثبات نظریه اختیار مطابق رویکرد امر بین الامرین، سخن خواهیم گفت؛ اما فعلا تنها به یک روایت استناد می کنیم:

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَى الْمَعَاصِي فَقَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى الْمَعَاصِي ثُمَّ يُعَذِّبَهُمْ عَلَيْهَا فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَفَوَّضَ اللَّهُ إِلَى الْعِبَادِ- قَالَ فَقَالَ لَوْ فَوَّضَ إِلَيْهِمْ لَمْ يَحْصُرْهُمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْيِ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَبَيْنَهُمَا مَنْزِلَةٌ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ أَوْسَعُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

به امام صادق (ع) گفته شد: فدایت گردم! آیا خداوند بندگانش را بر معصیت مجبور کرده است؟ حضرت فرمود: خداوند عادل تر از آن است که بر معصیت مجبور کند سپس بخاطر آن گناه مردم را کیفر دهد. گفتم: فدایت گردم! آیا کارها را به مردمان تفویض کرده است؟ فرمود: اگر به مردم واگذار کرده بود، آنان را با امر و نهی محصور نمی کرد. عرض کردم: فدایت گردم! آیا بین این دو رتبه دیگری وجود دارد؟ فرمود: آری فراختر از فاصله آسمان تا زمین.

این روایت نشان می دهد که خداوند با دستورات خود انسان را بر انجام اموری وا داشته است؛ از سوی دیگر به آنان اختیار ترک این دستورات را هم داده است؛ بنابراین محدودیت ها را خداوند اعمال کرده است و دست بندگان را در انجام کارها و حتی خروج از محدودیت های خداوند بازگذاشته است. از این روست که به نیکوکاران اجر خواهد داد و بدکاران را کیفر خواهد کرد.

نمازجمعهنمازجمعهنمازجمعهنمازجمعهنمازجمعه
پخش
دریافت فایل
انسان شناسی دينی 97 نماز جمعه
حجت الاسلام و المسلمين جناب آقای محسن زاده
حجت الاسلام و المسلمين جناب آقای محسن زاده

بایگانی‌سالانه

جمعه ۲۳ آذر ۱۳۹۷